Dünya çocuklara verdiği sözü tuttu mu? 2026-11-16 09:49:26   Derya Ceylan   HABER MERKEZİ - Dünya devletlerinin çocukların yaşam, sağlık, eğitim ve güvenlik haklarını koruma sözü vermesinin üzerinden 37 yıl geçti. Ancak savaşlar, yoksulluk, ayrımcılık ve sömürü milyonlarca çocuğun temel haklarına erişimini engelliyor. BM verileri, çocukları korumakla yükümlü devletlere bağlı birimlerin ağır hak ihlallerinin de başlıca faili olduğunu ortaya koyuyor.   Birleşmiş Milletler (BM) Genel Kurulu tarafından 20 Kasım 1989'da kabul edilen Çocuk Haklarına Dair Sözleşme, 2 Eylül 1990'da yürürlüğe girdi. Çocukların yaşam, sağlık, eğitim, gelişim ve şiddetten korunma haklarını güvence altına alan sözleşme, devletlere bu hakların kullanılabilmesi için gerekli önlemleri alma yükümlülüğü getirdi. Bugün 196 tarafı bulunan sözleşme, dünyanın en geniş kabul gören insan hakları belgeleri arasında yer alıyor.   Sözleşmenin kabulünden bu yana çocukların yaşamını yitirmesinin önlenmesi, eğitime erişimin artırılması ve çocuk sömürüsüyle mücadelede ilerlemeler kaydedildi. Ancak savaşlar, yoksulluk, ayrımcılık ve sosyal koruma politikalarındaki yetersizlikler nedeniyle milyonlarca çocuk temel haklarına erişemiyor. Gazze, Sudan, Afganistan ve Demokratik Kongo Cumhuriyeti'nde yaşanan hak ihlalleri, çocukların korunmasına ilişkin uluslararası yükümlülüklerin birçok ülkede yerine getirilmediğini gösteriyor.   Bir yılda 4,9 milyon çocuk yaşamını yitirdi   Çocuk Haklarına Dair Sözleşme'nin 6'ncı maddesi, her çocuğun yaşama hakkını güvence altına alırken, devletlere çocukların hayatta kalmasını ve gelişmesini mümkün olan en üst düzeyde sağlama yükümlülüğü getiriyor. UNICEF'in 18 Mart 2026'da açıkladığı verilere göre 2024 yılında dünya genelinde beş yaş altı 4,9 milyon çocuk yaşamını yitirdi. Bunların 2,3 milyonunu yenidoğanlar oluşturdu. UNICEF, yaşamını yitiren çocukların büyük bölümünün temel sağlık hizmetleri, yeterli beslenme, aşılama ve zamanında tedaviyle hayatta kalabileceğine dikkat çekti. Yaşamını yitiren çocukların sayısı, 2000 yılından bu yana yarıdan fazla azalırken, 2015 sonrasında bu alandaki ilerleme önemli ölçüde yavaşladı.   Sağlık hizmetlerine erişimdeki eşitsizlikler özellikle düşük gelirli ülkelerde devam ediyor. Savaşların sürdüğü bölgelerde sağlık kuruluşlarının tahrip edilmesi, zorla yerinden edilme, açlık ve temel yaşam koşullarının bozulması çocukların yaşam hakkını tehdit ediyor.   Ağır hak ihlallerinin başlıca faili kim?   BM Genel Sekreteri'nin Haziran 2026'da yayımlanan Çocuklar ve Silahlı Çatışmalar Raporu'na göre 2025 yılında çocuklara yönelik 38 bin 558 ağır hak ihlali yaşandı. Bu ihlallerden 24 bin 174 çocuk etkilendi. Raporda 6 bin 266 çocuğun katledildiği, 7 bin 958 çocuğun ise yaralandığı veya uzuvlarından birini kaybettiği kaydedildi. BM'nin çocuklar ve silahlı çatışmalara ilişkin izleme mekanizmasının kurulmasından bu yana ilk kez devletlere bağlı kolluk birimleri, doğrulanan ağır hak ihlallerinin çoğundan sorumlu tutuldu. Asker ya da polisten oluşan kolluk birimleri, özellikle çocukların katledilmesi ve yaralanması, okul ve hastanelere yönelik saldırılar ile insani yardıma erişimin engellenmesinde öne çıktı.   Filistin, Demokratik Kongo Cumhuriyeti, Nijerya, Myanmar ve Somali, çocuklara yönelik ağır hak ihlallerinin en fazla belgelendiği yerler arasında bulunuyor. Çocukları korumakla yükümlü devletlere bağlı güçlerin bu ihlallerin başlıca faili olarak kayıtlara geçmesi, uluslararası sözleşmelerin uygulanması ve faillerin hesap vermesine ilişkin sorunları gündeme getirdi.   Gazze: Ateşkese rağmen çocuklar katlediliyor   İsrail'in Gazze'ye yönelik saldırılarında binlerce çocuk katledildi, yaralandı ve yerinden edildi. Okulların, hastanelerin, konutların ve temel altyapının tahrip edilmesi, çocukların eğitim, sağlık ve barınma haklarına erişimini engelledi. UNICEF'in 7 Ekim 2026 tarihli açıklamasına göre ateşkesin başlamasından sonraki bir yılda Gazze'de 340'tan fazla çocuğun katledildiği, 600'den fazla çocuğun ise yaralandığı bildirildi. UNICEF, ateşkese rağmen çocuklar için güvenli yaşam koşullarının sağlanamadığını belirtti.     Saldırılarda ailelerini ve yakınlarını kaybeden çocuklar, yıkılan yerleşim alanlarında ve geçici barınma merkezlerinde yaşamlarını sürdürmek zorunda bırakıldı. Barınma koşullarının yetersizliği ve yaklaşan kış mevsimi, yerinden edilen çocukların yaşamını tehdit ediyor. UNICEF'in 9 Kasım 2026 tarihli açıklamasına göre Deyr el-Belah'ta şiddetli yağışların ardından bir kum tepesinin yerinden edilmiş bir ailenin kaldığı çadırın üzerine çökmesi sonucu üç çocuk ve anneleri yaşamını yitirdi. UNICEF, Gazze'de yaklaşık 950 bin yerinden edilmiş kişinin sel riski bulunan bölgelerde yaşadığını bildirdi. Bunların 400 bini çok yüksek risk altındaki alanlarda bulunurken, bu gruptakilerin yaklaşık yarısını çocuklar oluşturuyor. İsrail'in saldırılarında tahrip edilen altyapı ve konutların yeniden inşa edilememesi nedeniyle çocukların güvenli barınma, temiz su, yeterli beslenme ve sağlık hizmetlerine erişimindeki sorunlar sürüyor.   Sudan: 17,3 milyon çocuğun yaşamı tehlikede   Sudan'da Nisan 2023'te Sudan Silahlı Kuvvetleri (SAF) ile Hızlı Destek Kuvvetleri (RSF) arasında başlayan savaş, milyonlarca çocuğun yaşamını etkiledi. UNICEF'in 2026 yılı ortasına ilişkin verilerine göre ülkede 17,3 milyon çocuk insani yardıma ihtiyaç duyuyor. Aynı dönemde ülke içinde yerinden edilmiş kişilerin sayısı 9,1 milyonu aştı. Savaşın başladığı tarihten bu yana milyonlarca çocuk yaşadıkları yerlerden ayrılmak zorunda kaldı. UNICEF'in genel kriz değerlendirmesine göre 2026 yılı ortasına kadar savaş nedeniyle yerinden edilenlerin sayısı yaklaşık 15 milyona ulaşırken, bunların yaklaşık 5 milyonunu çocuklar oluşturdu.     Ülkedeki sağlık kuruluşlarının yaklaşık yüzde 70'inin hizmet verememesi, çocukların tedavi ve koruyucu sağlık hizmetlerine erişimini engelliyor. Gıda güvencesizliği, temiz su eksikliği ve salgın hastalıklar da çocukların yaşamını tehdit ediyor. UNICEF'in Mayıs 2026 raporuna göre ülkede 8 milyondan fazla çocuk eğitim dışında bulunuyor. Okulların kapanması, eğitim altyapısının tahrip edilmesi ve zorla yerinden edilme nedeniyle çocuklar öğrenimlerini sürdüremiyor.   Afganistan: 2,6 milyon çocuğun eğitim hakkı engellendi   Afganistan'da Taliban'ın 2021 yılında yönetimi ele geçirmesinin ardından çocukların eğitimine yönelik yasaklar devam ediyor. Taliban yönetimi, çocukların altıncı sınıftan sonra örgün eğitime devam etmesini engellerken kadınların üniversite eğitimini de yasakladı. UNESCO ve UNICEF'in 4 Kasım 2026'da yayımladığı ortak rapora göre 2021 yılından bu yana 2,6 milyondan fazla çocuğun ortaöğretime erişimi engellendi. Raporda, ülkede ilkokul çağındaki çocukların yüzde 53'ünün örgün genel eğitim sisteminin dışında bulunduğu belirtildi. Bu veri, ülkedeki bütün eğitim türlerine erişimi engellenen çocukların oranını değil, örgün genel eğitime katılmayanları kapsıyor.     Taliban yönetiminin uygulamaları, Çocuk Haklarına Dair Sözleşme'nin ayrımcılığı yasaklayan 2'nci maddesi ve eğitim hakkını güvence altına alan 28'inci maddesiyle çelişiyor. Çocukların eğitimden uzaklaştırılması, meslek edinmelerini ve ekonomik bağımsızlıklarını kazanmalarını engelliyor. Eğitim yasakları, çocukların toplumsal yaşama katılımını da sınırlandırıyor.   Kongo: Çocuklar alıkonuluyor   Demokratik Kongo Cumhuriyeti'nde süren silahlı çatışmalarda çocuklar katlediliyor, kaçırılıyor ve silahlı gruplara katılmaya zorlanıyor. BM'nin 2026 tarihli Çocuklar ve Silahlı Çatışmalar Raporu'na göre 2025 yılında ülkede 3 bin 263 çocuğa yönelik 4 bin 114 ağır hak ihlali doğrulandı. Raporda bin 397 çocuğun silahlı gruplar tarafından alıkonulurken, 519 çocuğun katledildiği, 399 çocuğun yaralandığı ve bin 67 çocuğun kaçırıldığı kaydedildi. Ayrıca 592 çocuğa yönelik cinsel şiddet vakası ile 81 okula ve 40 hastaneye yönelik saldırı doğrulandı.     BM, AFC/M23'ün Ruanda Savunma Kuvvetlerinin doğrudan desteği ve katılımıyla yürüttüğü saldırıların yanı sıra Kongo hükümet güçleri ve müttefiklerinin operasyonlarında da çocukların haklarının ihlal edildiğini bildirdi. UNICEF'in 29 Aralık 2025'te yayımladığı rapora göre ülke genelinde 2025 yılının ilk dokuz ayında çocuklara yönelik 35 binden fazla tecavüz ve cinsel saldırı vakası kaydedildi. Bu veriler, ülke genelindeki koruma ve toplumsal cinsiyete dayalı şiddet alanında hizmet veren kuruluşların kayıtlarına dayanıyor.   Suriye: 7,2 milyon çocuk haklarına erişemiyor   Suriye'de 14 yılı aşkın süren savaşın ardından milyonlarca çocuk yaşam, eğitim, sağlık ve güvenlik haklarına erişimde ciddi sorunlarla karşı karşıya. UNICEF'in 2026 yılı verilerine göre ülkede 7,2 milyon çocuk insani yardıma ihtiyaç duyarken, 2,7 milyon çocuk eğitim dışında bulunuyor. Yaklaşık 8 bin okulun kullanılamaz durumda olması eğitime erişimi engellerken, savaşın geride bıraktığı mayınlar ve patlayıcı kalıntıları da çocukların yaşamını tehdit ediyor. UNICEF, yaklaşık 5 milyon çocuğun patlayıcı kalıntılarıyla kirlenmiş bölgelerde yaşadığını belirtiyor. Yerinden edilme, yoksulluk, çocuk yaşta çalıştırılma ve temel hizmetlere erişimdeki yetersizlikler, çocukların karşı karşıya kaldığı diğer hak ihlalleri arasında yer alıyor.   273 milyon çocuk ve genç eğitim dışında   Çocuk Haklarına Dair Sözleşme'nin 28'inci maddesi eğitim hakkını güvence altına almasına rağmen milyonlarca çocuk bu hakka erişemiyor. UNESCO'nun 2026 Küresel Eğitim İzleme Raporu'nda yer alan 2024 verilerine göre dünya genelinde 273 milyon çocuk ve genç eğitim dışında bulunuyor. Bunların 79 milyonunu ilkokul, 64 milyonunu alt ortaöğretim ve 130 milyonunu üst ortaöğretim çağındakiler oluşturuyor. UNESCO'ya göre düşük gelirli ülkelerde eğitim dışında kalan çocuk ve gençlerin sayısı 2015 yılından bu yana yüzde 29 arttı. Dünya genelinde eğitim dışında kalanların sayısı ise aynı dönemde yeniden yükselişe geçti. Yoksulluk, savaşlar, zorla yerinden edilme ve ayrımcı politikalar çocukların eğitim hakkına erişimini engelliyor. Afganistan'da kız çocuklarına yönelik yasaklar sürerken, Gazze ve Sudan'da okulların tahrip edilmesi ve eğitim hizmetlerinin kesintiye uğraması nedeniyle milyonlarca çocuk öğrenimine devam edemiyor. UNESCO'nun 2026 Küresel Eğitim İzleme Raporu'na göre Suriye'nin de aralarında bulunduğu savaşlardan en fazla etkilenen 10 ülkede eğitim dışında kalan çocuk ve gençlerin sayısı, resmî verilere dayalı hesaplamalarda eksik kalıyor. Raporda, bu durumun dünya genelindeki eğitim dışı nüfusun yaklaşık 13 milyon kişi eksik tahmin edilmesine neden olduğu belirtildi.   138 milyon çocuk çalıştırılıyor    Uluslararası Çalışma Örgütü (ILO) ve UNICEF'in Haziran 2025'te yayımladığı ortak rapora göre 2024 yılında dünya genelinde yaklaşık 138 milyon çocuk çalıştırıldı. Bu çocukların 54 milyonu sağlıklarını, güvenliklerini veya gelişimlerini tehlikeye atan işlerde çalıştırıldı. Çocuk yaşta çalıştırılanların sayısı 2020 ile 2024 yılları arasında 22 milyondan fazla azaldı. Ancak çocuk yaşta çalıştırmaların 2025 yılına kadar sona erdirilmesi hedefi gerçekleştirilemedi. ILO ve UNICEF'in verilerine göre çocukların en fazla çalıştırıldığı alan tarım sektörü. Çocukların yaklaşık yüzde 61'i tarımda, yüzde 27'si hizmet sektöründe, yüzde 13'ü ise sanayide çalıştırılıyor. Çocuk Haklarına Dair Sözleşme'nin 32'nci maddesi, çocukların ekonomik sömürüye karşı korunmasını güvence altına alıyor. Ancak yoksulluk, sosyal koruma sistemlerindeki yetersizlikler ve eğitime erişimdeki engeller nedeniyle milyonlarca çocuk çalıştırılmaya devam ediyor.   İhlaller belgeleniyor, hesap verebilirlik sorunu sürüyor   Çocuk Haklarına Dair Sözleşme, taraf devletlere çocukların haklarını koruma, ihlalleri önleme ve hakların kullanılabilmesi için gerekli önlemleri alma yükümlülüğü getiriyor. Silahlı çatışmalarda uluslararası insancıl hukuk da çocukların korunmasına ilişkin hükümler içeriyor. BM'nin yıllık raporlarında çocukların katledilmesi, yaralanması, kaçırılması, silahlı gruplarda kullanılması ve cinsel şiddete uğraması gibi ağır hak ihlalleri belgeleniyor. Okul ve hastanelere yönelik saldırılar ile insani yardıma erişimin engellenmesi de bu kapsamda izleniyor. Ancak ihlallerin belgelenmesi, faillerin tamamının yargılandığı veya cezalandırıldığı anlamına gelmiyor. İhlallerin etkili biçimde soruşturulması ve sorumluların hesap vermesi, uluslararası hukuk mekanizmalarının uygulanmasında temel sorunlar arasında bulunuyor. BM'nin 2026 raporunda devlete bağlı birimlerin ağır hak ihlallerinin başlıca faili olarak kaydedilmesi, çocukların korunmasına ilişkin uluslararası yükümlülüklerin uygulanmasındaki eksiklikleri gündeme getiriyor.   37 yıl sonra çocuk hakları hala ihlal ediliyor   Çocuk Haklarına Dair Sözleşme'nin kabulünün 37'nci yılında milyonlarca çocuk yaşam, sağlık, eğitim ve güvenlik haklarına erişemiyor. Uluslararası sözleşmelerin getirdiği güvencelere rağmen savaşlar, yoksulluk, ayrımcı politikalar ve çocuk sömürüsü sürüyor. BM kuruluşlarının raporlarında yer alan veriler, çocukların yaşam ve gelişim haklarının korunması için devletlerin üstlendiği yükümlülüklerin birçok ülkede yerine getirilmediğini gösteriyor.    20 Kasım Dünya Çocuk Hakları Günü’nde, devletlerin çocuk haklarına ilişkin yükümlülüklerini yerine getirmesi, sözleşmelerle güvence altına alınan hakların hayata geçirilmesi, ihlallerin önlenmesi ve faillerin hesap vermesi gerekliliği bir kez daha gündeme geliyor.