Romangal İpek Fabrikası’nın hafızasını ortaya çıkardılar
- 16:28 21 Kasım 2026
- Güncel
İSTANBUL - Kadın İşçi Dayanışma Derneği, Romangal İpek Fabrikası’nda kadınların çalışma ve yaşam deneyimlerini görünür kılan raporunu duyurdu. Raporda, çalıştırılan çocuklardan meslek hastalıklarına, cinsiyetçi iş bölümünden sendikalaşma mücadelesine kadar kadın emeğinin fabrikadaki izleri ortaya konuldu.
Kadın İşçi Dayanışma Derneği, Rosa Luxemburg Stiftung’un katkılarıyla hazırladığı “Kozadan çıkan hafıza; Romangal İpek Fabrikasında Kadın Emeği Raporu” sunumunu Beyoğlu İlçesinde bulunan Aynalıgeçit Mekanda düzenlediği panel ile duyurdu. Akademisyen Feryal Saygılıgil’in moderatörlüğünü gerçekleştirdiği panelde dernek üyesi Sare Öztürk ve Seval Öztürk konuşmacı olarak katıldı.
Romangal’da cinsiyetçi iş bölümünün her türü var
İlk olarak söz alan Feryal Saygılıgil 1910’daki kadın işçi grevi ve Romangal İpek Fabrikası üzerine yürütülen çalışmayı anlattı. 8 Mart’ta Osmangazi Belediyesi’nin davetiyle fabrikayı ziyaret ettiklerini belirten Feryal Saygılıgil 1992’de kapısına kilit vurulan fabrikanın kendileri için açıldığını ve mekânın kadın işçilerin çalışma yaşamına dair izlerle dolu olduğunu ifade etti. Cinsiyetçi iş bölümünün her türünün Romandal İpek Fabrikası’nda görüldüğünü kaydeden Feryal Saygılıgil, fabrikada daha önce çalışmış kadınların kendilerine annelerinin ve anneannelerinin anılarını aktardığını belirtti. Feryal Saygılıgil, bu ziyaretin ardından Roman Gali İpek Fabrikası üzerine kapsamlı bir çalışma yapmaya karar verdiklerini söyledi. Hazırlanan raporun kadınların gözünden bir mekan anlatısı sunduğunu vurgulayan Feryal Saygılıgil, “Tam bir kadınların gözünden mekan anlatısı. Fabrikadaki olan biten, yaşananlar, çalışma koşulları ama onun dışında fabrika onlar için çalışma ortamı, çalışmanın dışındaki yaşam da ne ifade ediyor? Çok güzel anlatılmış. Tam bir monografi” ifadelerini kullandı.
Kadınların hafızasından fabrikanın izini sürdüler
Ardından söz alan Seval Öztürk, Romangal İpek Fabrikası üzerine yürüttükleri araştırmanın sözlü tarih ve arşiv taramasına dayandığını belirterek, fabrikada çalışmış altı kadına ve anneleri fabrikada çalışmış kadınlara ulaştıklarını söyledi. Araştırma sürecinde hem fabrikanın tarihine hem de ipek üretiminin Bursa’daki geçmişine odaklandıklarını ifade eden Seval Öztürk, 1910’daki kadın işçi grevine giden süreçte çalıştırılan çocukların, uzun çalışma saatlerinin ve yetersiz beslenmenin öne çıktığını belirtti. Sahada karşılaştıkları zorluklara dikkat çeken Seval Öztürk, “Fabrika 1987’de üretimi durduruyor, 1992’de kapanıyor. Üzerinden 30 yılın üzerinde zaman geçmiş ve biz bu kadınlara ulaşmaya çalışıyoruz. Kadınlar yaşlı, konum bilgilerine, ev adreslerine ulaşabilmek ciddi anlamda zor. Görüşmeler bazen üç saati bulabiliyor. Bu kadınların ciddi sağlık problemleri var. Özellikle sıcak su ve buharda çalışmanın yarattığı işçi sağlığı ve meslek hastalıkları sorunları nedeniyle görüşmeler sırasında çok yoruluyorlar. Bir yandan da fabrikanın kendi dili var. Kadınlar bize mancınık, istin, kamçı çalmak gibi kavramlarla üretim aşamalarını anlatıyorlardı. Biz ise geleneksel ipek üretimine dair yeterli bilgiye sahip değildik. İnternette karşımıza çıkan bilgiler daha çok endüstrileşmiş üretime ilişkindi. Kadınların anlatımlarını anlayabilmek için müzeleri gezdik, üretim aşamalarını yerinde öğrenmeye çalıştık. Böylece onların hafızasında yaşayan üretim sürecini anlamlandırabildik” şeklinde konuştu.
Kadınlar fabrikada ağır koşullarda ve çocuk yaşta çalıştırıldı
Fabrikanın özellikle ipek çekiminin yapıldığı mancınıkhane bölümünde kadın emeğinin yoğunlaştığını belirten Seval Öztürk, fabrikada yüzde 90 oranında kadınların çalıştığını, erkeklerin ise daha çok müdürlük, ustabaşılık ve dokuma bölümlerinde görev aldığını ifade etti. Bu ayrımın kadınların erkeklerle aynı ortamda çalışmasını engelleyen cinsiyetçi iş bölümünün bir parçası olduğunu dile getiren Seval Öztürk kadınların çocuk yaşlarda çalışmaya başladığına dikkat çekti. Seval Öztürk, “Bu fabrika özelinde 10 yaşında çalışmaya başlayan kadınlarla karşılaştık. Kız çocukları sektörün tam bir taşıyıcısı oluyor. Çok ucuz iş gücüler, esnekler, bütün o otoriteye itaat edebilir, yönlendirilebilir oldukları için tercih ediliyorlar. Bir yandan da çok ağır çalışma şartlarında ve uzun saatler çalışıyorlar. Çocuk oldukları için iş kazalarına açık hale geliyorlar. Kadınların anlatımlarında çalışma saatlerinin sabah 07.00’den akşam 19.00’a kadar uzadığını, bazı bölümlerde gece vardiyalarının uygulandığını gördük. Bir kadın, annesinin kendisini gece vardiyasında fabrikaya götürdüğünü, koza sandıklarının içinde uyuttuğunu anlattı. Çocuk işçiliği yalnızca çalışma yaşamıyla sınırlı değil, çocukların dünyasını, oyunlarını ve büyüme süreçlerini de belirliyor. Kadınlar oturmanın, konuşmanın ve yemek yemenin yasak olduğunu, tuvalete gitmek için bile izin almak zorunda kaldıklarını anlattılar. Kadınların, erkekler tuvaletini de temizlediğini, çocuk yaşta patronun evinin temizliğine gönderildiklerini ve regl dönemlerinde hijyen koşullarından yoksun bırakıldıklarını dinledik. Bütün bu deneyimler, fabrikanın yalnızca bir üretim alanı değil, kadın emeğinin ve çocuk işçiliğinin ağır koşullar altında sömürüldüğü bir mekân olduğunu gösteriyor” şeklinde konuştu.
‘Fabrikanın tarihi sermaye ve emek dönüşümünü yansıtıyor’
Son olarak konuşan Sare Öztürk ise, fabrikanın kuruluşundan kapanışına kadar farklı sermaye gruplarının eline geçtiğini ve bu dönüşümün Bursa’nın toplumsal yapısıyla doğrudan ilişkili olduğunu belirtti. Sare Öztürk fabrikanın ilk dönemlerinde Ermeni ve Rum kadınların çalıştığını, kadın işçilerin üretim sürecine katılabilmesi için Fransa’dan deneyimli işçilerin getirilerek eğitim verildiğini belirtti. İpek üretiminin zamanla küresel ticaret, savaşlar ve nüfus politikalarından etkilendiğine dikkat çeken Sare Öztürk, fabrikanın farklı dönemlerde Fransız tüccarların, Romangal ailesinin ve Yılmaz İpek’in yönetimine geçtiğini aktardı. Sare Öztürk, “Erken Cumhuriyet döneminde tam bir milli burjuvazinin yaratılmasının burada fiili olarak işlenmiş halini görüyoruz. Çok ciddi bir sermaye dönüşümüyle karşı karşıyayız. Ermeni tehciri, mübadele ve nüfus politikaları nedeniyle kalifiye iş gücü kaybediliyor. Çünkü bu işi Rumlar ve Ermeniler yapıyordu. Daha sonra Bilecik’ten işçiler getirilerek fabrika lojmanlarında barındırılıyor. Lojmanlara da girdik. Evlenenlere ayrı odalar veriliyor, bekar işçiler ise birkaç kişi aynı odada kalıyor. Kadınların ve işçilerin deneyimlerinde fabrikanın yalnızca üretim alanı olmadığını, arkadaşlık ilişkilerinin ve gündelik yaşamın da önemli bir yer tuttuğunu gördük. İkinci kuşakta koza hala hafızada taşınan bir deneyimken üçüncü kuşakta çocuklar için bir oyuncağa dönüşüyor” dedi.
Romangal döneminde fabrikanın yılın 12 ayı üretimde kalmasının önemli bir özellik olduğunu da belirten Sare Öztürk, üretimin 1987’de durduğunu, fabrikanın 1992’de kapandığını ve bugün Osmangazi Belediyesi tarafından yeniden işlevlendirilmesine yönelik çalışmalar yürütüldüğünü kaydetti.
‘Kadınlar ağır çalışma koşulları ve meslek hastalıklarıyla karşılaştı’
Sare Öztürk, kadınların fabrikada buhara maruz kalmaları nedeniyle astım, bronşit ve alerji gibi hastalıklar yaşadığını, iş kazalarının da çocuk yaşta başladığını anlattı. Dokuz yaşında çalışmaya başlayan bir kadının parmağını makineye kaptırmasına rağmen hastaneden sonra yeniden işe getirildiğini belirten Sare Öztürk, “Sigortasız çalışıyormuş, çok küçük olduğu için. Ondan sonrasında tekrar işe getiriyorlar, çalışmaya devam ediyor” dedi. Kadınların ürettikleri ipek ürünlerini satın alamadıklarını vurgulayan Sare Öztürk, ücretlerin çoğunlukla evin ihtiyaçlarına harcandığını, bir kadının çocukluk anısını “Her şeyden 250 gram alırdık, bir haftalık yiyecekleri olurdu” sözleriyle aktardığını söyledi.
Kadınlar dayanışmayla çocuk büyüttü, sendikalaşma baskıyla engellendi
Kadınların çocuk bakımını komşular ve aile büyükleriyle dayanışarak yürüttüğünü, doğum izninin 40 günle sınırlı olduğunu belirten Sare Öztürk, bu sürenin ardından kadınların yeniden fabrikada çalışmaya başladığını ifade etti. Fabrikada kısa süreli bir TEKSİF örgütlenmesi yaşandığını ancak işverenin tehditleri ve sendikanın etkisizliği nedeniyle işçilerin sendikadan ayrıldığını kaydeden Sare Öztürk, kadın emeğinin araştırmalarda görünmez bırakılmasına dikkat çekti. Bursa'da ipek üretiminin büyük ölçüde kadın emeğine dayandığını vurgulayan Sare Öztürk, “Yüzde 96 kadın emeğine dayalı bir sektörde kadın emeğinin çalışılmadığı bir araştırma her zaman eksik kalacaktır” diye belirtti.
Panel kadınların soru-cevap ve katkılarıyla son buldu.







