"Qanûna demokratîk, an qanûna civaka demokratîk, berevajî qanûna modernîteya kapîtalîst, ne tenê li ser hilberîna norman lê di heman demê de li ser pratîka afirandina qadên demokratîk jî hatiye avakirin. Ew bingehên xwe li ser têgihîştineke exlaqî, siyasî, dîrokî û civakî ava dike, dad û wijdanê civakî wekî hêmanên damezrîner dihesibîne."

 

Ebru Akkal

 

Taybetmendiyên exlaqî û siyasî yên aştiyê bingeha pîvanên wê yên qanûnî pêk tînin ku dê hewce bike ku bi qonaxan werin pêşve xistin û di heman demê de ji nû ve werin pênase kirin. Ger hiqûq taktîka entegrasyona demokratîk be, wê hingê civaka exlaqî û siyasî koda xwe diyar dike. Ango, qanûna civakek demokratîk li ser bingehên exlaqî û siyasî tê şekildan û çavkaniya hebûna xwe ji nirxên exlaqî û siyasî yên wê civakê digire. Di vê wateyê de, nirx, prensîb û têkiliyên jiyana civakî di avakirina aştiyê de divê bi rêgezên exlaqî û siyasî werin pêkanîn.

 

Di çarçoveya Pêvajoya Aştî û Civaka Demokratîk de ku em niha tê de ne, bê guman pêdivî ye ku veguherînek civakî li ser bingeha civakek exlaqî û siyasî di çarçoveya rizgariya jinan de were damezrandin. Ji bo rizgariya qadên exlaq û siyasetê ji kolonyalîzmê, vegera wan bo eslê xwe û rewşa xwe ya xwezayî, ji nû ve fikirîna nirxên exlaqî û siyasî yên civakê û pêşxistina îradeyek hevpar ji bo veguherandina vê yekê bo îhtîmalek jiyana demokratîk; ev tenê dê bi rêya ji nû ve avakirina civakîbûna mezin a civaka matriarkal di nav zîhniyeta kolektîf de gengaz be.

 

Ji nû ve hilberandin û ji nû ve avakirina taybetmendiyên exlaqî û siyasî yên civaka xwezayî di civaka hemdem de dê bi rêya ji nû ve bîranîna vê berhevkirina dîrokî-çandî gengaz be û perspektîfa rizgariya jinan dikare bi vî rengî were şênberkirin. Niha, têkoşîna rizgariya jinan, bi berxwedan û berdewamiya xwe, îdîaya xwe ya veguherîna her metreqereyî ya jiyanê di nav hemî têkoşînên civakî de îdia dike. Cihê wê yê navendî di hilweşandina avahiyên desthilatdariyê û rewşa pasîf a civakê de ye ku taybetmendiya wê ya bingehîn zayendperestî ye.

 

Ji nû ve bidestxistina taybetmendiyên exlaqî û siyasî yên civakê dê hewcedariya ji nû ve pênasekirina mijara "qanûnê" bîne holê. Qanûna pozîtîvîst ku wekî amûrek yekdestkirin û zorê ji hêla bîrdoziya lîberal a burjuwa ve tê pênase kirin, rêziknameya dewletê li ser edaleta civakî dide pêş, bi vî rengî têrê nake û heta astengiya pêkanîna civatek exlaqî û siyasî dike. Ev ji ber ku qanûna modernîteyê ji nîşandana taybetmendiyên civaka xwezayî dûr e; ew takekesiyê li ser kolektîvîzmê dide pêş û bi karakterek baviksalar ve hatî çêkirin ku hilberîn û têkiliyên milkê li ber çavan digire. Her çiqas bi pêşgotina ku tevahiya cîhanê "nêr" e wekî amûrek ji bo pêkanîna hegemonya sazûmanî hatibe sîstematîzekirin jî, ew jinan û hemî hebûnên din ên zindî û nezindî di nav têgeha dewleta ku ji hêla mêran ve serdest e de nedîtî dike, wan tenê wekî deverên sepandina hêza xwe dibîne. Nîşandana kesê sêyemîn ê yekjimar wekî "nêr" di nav "qanûnên" rêzek normativ a berfireh, parçekirî û zêde kazuîstîk de hilbijartinek û avahiyek hişmend e. Bi vî rengî, ew ji nû ve hilberandina formên desthilatdariyê yên ku ji hêla mêran ve serdest in, monolîtîk û neteweperest misoger dike. Ev, di encamê de, nîqaşek li ser têgihîştinek demokratîk a qanûnê ku ji hêla bingehên exlaqî û siyasî ve hatî şekil kirin, berevajî qanûna zorê ya modernîteya kapîtalîst, ferz dike.

 

Lê gelo mimkun e ku exlaq û avahiya sîstematîk a xwezayî ya civaka xwezayî wekî qanûn were pênasekirin û bicîhanîn, berevajî têgihîştina qanûnê ya ku ji hêla dewletên netewe yên serdest û îdeolojiya lîberal a burjuwa ve tê xurt kirin? Bê guman, ev pirs dê pirsa ka qanûna civakek siyasî ya exlaqî çawa dikare were pênasekirin derxe holê. Ger em exlaqê, wekî ku ji hêla Abdullah Ocalan ve hatî pênase kirin, wekî bîra siyasî û qaîdeyên hevpar ên sazûmanî yên civakê bihesibînin, wê hingê ne xelet e ku qanûna civakek siyasî ya exlaqî wekî avahiyek ku berdewamiya civakê, aqilê wê yê hevpar, hewcedariyên wê yên kolektîf û pabendbûna wê ya bi berpirsiyariya hevbeş vedihewîne, pabendbûnek ku bi tevahî bi rêya bîra wê ya hevpar hatî çêkirin, were ravekirin. Bi gotineke din, ew dikare ne wekî ferzkirinek hegemonîk û amûrek zorê ji hêla dewleta netewe ve were pênase kirin, lê wekî avahiyek ku berhema civakê bi xwe ye, ji hêla civakê ve hatî pêşve xistin û veguherandin û damezrênerê wê civak bi xwe ye, were pênase kirin. Ev nêzîkatî ku lêkolînên dîrokî yên arkeolojîk nîşan dane ku ji dema civakên dewletê ve heye, dikare di serdema nûjen de bi rêya qanûna civaka demokratîk were pêkanîn.

 

Qanûna demokratîk, an qanûna civaka demokratîk, berevajî qanûna modernîteya kapîtalîst, ne tenê li ser hilberîna norman lê di heman demê de li ser pratîka afirandina qadên demokratîk jî hatiye avakirin. Ew bingehên xwe li ser têgihîştineke exlaqî, siyasî, dîrokî û civakî ava dike, dad û wijdanê civakî wekî hêmanên damezrîner dihesibîne. Li şûna dewletek li dijî civakê rêxistinkirî, ew bernameyek civakî ya ku ji bo dad û wekheviyê pabend e temsîl dike. Berevajî karakterek yek-nasnameyî, yek-zayendî û homojenkirî, ew hevsengiyek li ser bingeha pirrengî, beşdarbûn û ahenga ku ji hevjiyana cudahiyan derdikeve holê ava dike. Bi vî rengî qanûn, bi modernîteya demokratîk re têkilî datîne, dê li gorî prensîba demokrasiyê bigunce û tenê dikare fonksiyona xwe wekî amûrek bi vî rengî pêk bîne.

 

Ev taybetmendiya hiqûqa demokratîk, berevajî nêzîkatiya parçebûyî û takekesî ya ku ji hêla pergala hiqûqî ya modernîteya kapîtalîst ve tê ferzkirin, nêzîkatiyek hiqûqî ya bi giştî pêwîst dike. Dema ku hiqûq wekî amûrek ku aîdî tevahîyê ye û wê dihewîne tê pênasekirin, ew dikare avahiyek civakî ya wekhevîxwaz, azadîxwaz pêk bîne ku ne li ser bingeha zorê, tundûtûjî an hegemonyayê ye.

 

Eşkere ye ku em niha bi pergaleke hiqûqî ya parçebûyî û piralî re rû bi rû ne. Ev pergala hiqûqî ya parçebûyî dikare ji du perspektîfên cuda ve were lêkolînkirin: ya yekem, karakterê pergala hiqûqî ya îdeolojiya navendîparêz, ku jin, Kurd, Elewî, bindest û hemû yên din ji qada hiqûqê derdixe; û ya duyem, diyardeya hiqûqî ya civakî ku ji hebûn û ezmûna dîrokî ya civaka marjînalîzekirî derdikeve holê. Ji vê perspektîfê, hiqûqa bi giştî dikare wekî hevgirtina van her du tundrewiyan were pênasekirin; têxistina civaka marjînalîzekirî di nav pergala hiqûqî de û entegrekirina ezmûn û pergala wê ya dîrokî di hiqûqê de, bi vî rengî civak û hiqûqê tîne cem hev.

 

Têgeha "qanûna zindî", ku ji hêla Eugen Ehrlich, yek ji damezrînerên sosyolojiya hiqûqê ve hatî formulekirin, dikare wekî deriyekî di çêkirina qanûna aştiyê û bicîhanîna qanûna entegrasyona demokratîk de were dîtin. Eugen Ehrlich qanûna zindî wekî rêziknameya hiqûqî ya ku di jiyanê de serdest e pênase dike. Li gorî Eugen Ehrlich, hiqûq bi rastî di nav civakê û yekîneyên civakî de dijî û li gorî Eugen Ehrlich, civak ne ji kesan lê ji yekîneyên cûrbecûr wekî yekîneyên herî biçûk pêk tê. Di dabeşkirina xwe de, qanûna zindî di teoriya pêşveçûna hiqûqî de roleke bingehîn dilîze û ew xala sereke ya pêşveçûna hiqûqî pêk tîne (Prof. Dr. Hubert Rottleuthner, “Qanûna Zindî ya ji Nêzîkatiyên Eugen Ehrlich û Ernst Hirsch”, Kovara Fakulteya Hiqûqê ya Zanîngeha Akdeniz, Wergera Çigdem Vardar, Cild: 3 Hejmar: 1, Gulan 2013, 63-76). Bi gotineke din, qanûna zindî di pêşveçûna hiqûq û qanûndanînê ya normatîf de jî xaleke diyarker e. Her çend ew ji perspektîfa civaka demokratîk ve di gelek aliyan de ji bo rexne û nîqaşê vekirî be jî, lê berçavgirtina qanûna zindî di çarçoveya civaka siyasî ya exlaqî û hiqûqa komunal de dikare wekî pêdiviyek pêvajoya avakirinê were dîtin.

 

Eşkere ye ku ev nîqaşên ku di sosyolojiya hiqûqê de di serdemên cuda yên dîrokê de hatine kirin, ji vê çavdêriyê derketine holê ku şêweya yekalî ya hiqûqê ya ku ji hêla dewletan ve hatî destnîşankirin li gorî rastiya civakî û pêdiviyên wê nîne. Ji girîngiya hemdem a vê çavdêriyê dest pê dikin û mijara hiqûqa bi giştî di çarçoveya wê ya berbiçav de di Pêvajoya Aştî û Civaka Demokratîk de ku em niha tê de ne, dinirxînin, em dikarin hiqûqa bi giştî hem ji perspektîfek veguhêz û hem jî ji perspektîfek avaker ve lêkolîn bikin.

 

Hiqûqa bi giştî di bingehê de behsa sîstemekê dike ku tê de hemû pêkhateyên civakê bi hebûna xwe ya bêhempa têne naskirin, bi nasnameyên xwe yên ne-homojen têne pejirandin û li ser bingeha beramberî û hevsengiya nav-civakî ne. Di vê wateyê de, ew pêdivî bi tevlêkirina beşên civakê yên ku xuya ye qanûna erênî qebûl kiriye lê wan ji pratîk û pêvajoyên rêveberiyê derdixe, an jî wan wekî mijarên wê qanûnê nas nake, di nav pergala hiqûqa civakî ya ku were avakirin de dike. Ev, di encamê de, di qonaxa veguhêz a hiqûqa bi giştî de hin pêdiviyan pêşkêşî me dike.

 

Divê aliyê veguhêz ê edaleta bi giştî armanc bike ku encamên zordarî, zorê, komkujî û şerê ku Kurd û hemî beşên civakê yên li derve tên hiştin ji ber bikaranîna mafê xwe yê hebûnê dikişînin ji holê rake. Ev qonax dikare wekî gavek ber bi aştiya neyînî ve jî were pênasekirin. Qanûna Entegrasyona Demokratîk, hewldanên ji bo rûbirûbûna bi rastî û rabirdûyê re, rêziknameyên ku armanc dikin ku dawî li ji kar dûrxistinên ji hêla rêvebir û fermanên tayînkirî ve bînin, rakirina bendên îstîsnayî di qanûnên cezayî û bicîhanînê de ku dibin sedema sepandina qanûna dualî, rakirina sînorkirinên li ser azadiya rêxistinbûnê û berfirehkirina qadên rêxistinbûnê, rakirina qedexeyên li ser azadiya derbirînê û pêkanîna hevdem û bê şert û merc a van guhertinên qanûnî di pratîkê de pêdiviyên qanûnî yên vê qonaxê ne.

 

Li hemberî pratîka sedsalî ya dewleta neteweyî ku civak parçe kiriye, eşkere ye ku pêvajoya avakirina civakek demokratîk tenê dikare bi guhertinên di van hemî mijarên ku bûne sedema înkara qanûnî ya hebûna Kurdan, ku hebûna wan bi xwe hatiye înkarkirin, dest pê bike. Avakirina civakek demokratîk dê piştî vê qonaxê lezê bi dest bixe. Ev rêzikname, ku dê rêyên têkoşînê ji bo Kurdan û hemî komên bindest û yên li derve tên hiştin ên ku ji hemî formên qanûnî û destûrî yên hiqûqê hatine qutkirin vekin, divê bi çarçoveyek qanûnî ya bi giştî werin şopandin.

 

Pêvajoya avakirina pergaleke hiqûqî ya bi giştî divê bi fermîkirina hiqûqî ya mafên hem takekesî û hem jî yên kolektîf dest pê bike. Di vê nuqteyê de, naskirina mafê perwerdehiya bi zimanê dayikê, xurtkirina demokrasiya herêmî, naskirin û pêşxistina mafên çandî, rakirina rezervasyonên li ser peymanên navneteweyî û di dawiyê de avakirina peymaneke civakî ya nû ku tevahiya civakê tê de hêmanek pêkhatî ye, dê gavên girîng bin di pêvajoya avakirina pergaleke hiqûqî ya bi giştî de.

 

Li ser bingeha van ravekirinan, nayê înkarkirin ku qanûna aştiyê dikare li ser bingehek exlaqî û siyasî, ku li ser bingeha îdeolojiya rizgariya jinan û prensîba "civak bêyî rizgariya jinan nayê azadkirin" hatiye avakirin û li dijî sîstemek hiqûqî ya yekreng, navendî û serdest, bi rêbazek hiqûqî ya piralî û bi giştî ku çavkaniya xwe ji civak û tebeqeyên wê yên cihêreng digire, were avakirin.

 

* NÎŞE: Berdewamiya vê gotarê dê hefteya bê bi sernavê "Hûnandina Qanûna Aştiyê" were weşandin.

 

* Ev gotar ya hejmara 37'emîn a Kovara Jineolojiyê ye, ku li ser "Jin û Aştiyê" disekine.