Jin, Jiyan, Azadî direnişinin ardından: Gözaltı ve idam kıskacı

 

Dilan Babat

 

HABER MERKEZİ - Jîna Emînî’nin katledilmesinin ardından başlayan “Jin, Jiyan, Azadî” eylemlerinde yaklaşık 20 bin kişi gözaltına alındı. Gözaltına alınan kadınların toplam sayısı açıklanmazken, Temmuz 2026 itibarıyla 6 kadın, siyasi ve güvenlik suçlamaları gerekçe gösterilerek idam cezası altında tutuluyor. İdam cezaları bozulan 2 kadın ise yeniden aynı cezayla karşı karşıya.

 

İran’ın başkenti Tahran’da “ahlak polisi” tarafından gözaltına alındıktan sonra 16 Eylül 2022’de katledilen Kürt kadın Jîna Emînî’nin ardından başlayan “Jin, Jiyan, Azadî” protestoları, kadınların öncülüğünde kısa sürede ülke geneline yayıldı. İran yönetiminin saldırılarla karşılık verdiği eylemlerde binlerce kişi gözaltına alınırken, protestoların ardından kadın hakları savunucuları, gazeteciler, öğrenciler, sanatçılar ve katledilenlerin yakınlarına yönelik baskılar sonraki yıllarda da sürdü.

 

İnsan Hakları Aktivistleri Haber Ajansı’nın (HRANA) verilerine göre, 2022’deki protestolar sırasında 19 bin 763 kişi gözaltına alındı. Birleşmiş Milletler (BM) İran Bağımsız Uluslararası Araştırma Misyonu ise gözaltına alınanların sayısının 20 binin üzerinde olduğunu, İran makamlarının yaklaşık 22 bin kişinin gözaltına alındığını açıkladığını aktardı. Ancak gözaltına alınanların kaçının kadın olduğuna ilişkin kesin bir veri açıklanmadı.

 

“Üç sözcük bir felsefe” dosyamızın üçüncü bölümünde, “Jin, Jiyan, Azadî” direnişinin ardından kadınlara yönelen gözaltı ve tutuklamaları, cezaevlerinde yaşanan hak ihlallerini ve idam cezalarıyla sürdürülen baskı politikalarını veriler ve kadınların dosyaları üzerinden ele alıyoruz.

 

Yüzlerce kadın gözaltına alındı

 

HRANA, 2022 yılı boyunca kadın haklarıyla bağlantılı gerekçelerle en az 322 kadının gözaltına alındığını belgeledi. Bu sayı yılın tamamını kapsarken, kadınların tümünün 16 Eylül’den sonra veya “Jin, Jiyan, Azadî” protestoları kapsamında gözaltına alınmadığı belirtildi.

 

İran yönetiminin zorunlu örtünme uygulamalarını hayata geçirmek amacıyla Nisan 2024’te başlattığı “Nur Planı” kapsamında 618 kadın gözaltına alındı. Aynı yıl zorunlu örtünme gerekçesiyle gözaltına alınan kadınların sayısı en az 644 olarak kayıtlara geçti.

 

Mart 2025 itibarıyla İran cezaevlerinde siyasi, toplumsal veya inançsal gerekçelerle en az 125 kadın tutulurken, bunların yaklaşık 70’inin Evin Cezaevi’nde bulunduğu kaydedildi. Ocak 2026’daki protestolarda ise en az 263 kadının gözaltına alındığı belgelendi.

 

Verilerin farklı dönem ve ölçütleri kapsaması, aynı kadınların birden fazla veri grubunda yer alabilmesi nedeniyle gözaltına alınan kadınlara ilişkin kesin bir toplam bulunmuyor.

 

BM: Kadınlar gözaltında cinsel şiddete maruz bırakıldı

 

BM İran Bağımsız Uluslararası Araştırma Misyonu, kadınların ve kız çocuklarının gözaltı merkezlerinde cinsel şiddet, işkence ve kötü muameleye maruz bırakıldığını tespit etti. Raporda, İran yönetiminin kadınlara ve kız çocuklarına yönelik baskıcı uygulamalarının protestoların ardından da devam ettiği vurgulandı.

 

En az 6 kadın idam cezası altında

 

Hengaw İnsan Hakları Örgütü’nün 30 Temmuz 2026 tarihli raporuna göre, İran’da siyasi ve güvenlik suçlamaları gerekçe gösterilerek idam cezası altında tutulan en az 6 kadın bulunuyor. Bu kadınlar Pexşan Ezîzî, Zehra Şahbaz Taberî, Nesime İslamzehî, Meryem Mehtab Hedavend Sirî, Erxewan Fellahî ve Mehnaz Çardolî.

 

İdam cezaları Yüksek Mahkeme tarafından bozulan Warîşe Muradî ve Bita Hemmatî’nin dosyaları ise yeniden yargılama aşamasında. Her iki kadın hakkında yeniden idam cezası verilmesi riski sürüyor.

 

Pexşan Ezîzî

 

Kürt gazeteci, sosyal hizmet uzmanı ve kadın hakları savunucusu Pexşan Ezîzî, 4 Ağustos 2023’te Tahran’da gözaltına alındı. İstihbarat Bakanlığı’nın denetimindeki Evin Cezaevi’nin 209’uncu koğuşunda aylarca tek kişilik hücrede tutuldu. Güney Kürdistan Bölgesi ile Kuzey ve Doğu Suriye’de kadınlara yönelik çalışmalar yürüten Pexşan Ezîzî, “devlete karşı silahlı isyan” iddiasıyla 2024 yılında idama mahkûm edildi. İran Yüksek Mahkemesi, cezayı Ocak 2025’te onadı. Pexşan Ezîzî’nin yeniden yargılanma talepleri reddedildi.

 

İnsan hakları örgütleri, dosyanın Pexşan Ezîzî’nin kadın çalışmaları ve Kuzey ve Doğu Suriye’de yürüttüğü insani faaliyetlere dayandırıldığını belirtiyor.

 

Zehra Şahbaz Taberî

 

Gîlek kadın Zehra Şahbaz Taberî, 16 Nisan 2025’te Reşt’teki evine düzenlenen baskınla gözaltına alındı. Dosyada, “Kadın, Direniş, Özgürlük” yazılı bir bez parçası ile yayımlanmamış bir ses kaydı “delil” olarak gösterildi. İran Halkın Mücahitleri Örgütü’ne üye olduğu iddiasıyla suçlanan Zehra Şahbaz Taberî hakkında verilen ilk idam cezası, Yüksek Mahkeme tarafından Ocak 2026’da bozuldu. Ancak Reşt Devrim Mahkemesi, 28 Mayıs 2026’da Zehra hakkında ikinci kez idam cezası verdi. Zehra Şahbaz Taberî, Reşt’teki Lakan Cezaevi’nde tutuluyor.

 

Nesime İslamzehî

 

Beluçlu Nesime İslamzehî, 6 Eylül 2023’te Tahran’ın Melard bölgesinde gözaltına alındı. Gözaltına alındığında hamile olan Nesime İslamzehî, cezaevinde doğum yaptı. Doğumun ardından bebeğiyle birlikte yaklaşık 40 gün tek kişilik hücrede tutulduğu belirtildi. Nesime İslamzehî, “IŞİD üyeliği yoluyla Allah’a karşı savaş” suçlamasıyla idama mahkûm edildi. Aynı dosyada yargılanan eşi Arslan Şêxî, 24 Ocak 2026’da idam edildi. Nesime İslamzehî, Qerçek Cezaevi’nde tutuluyor.

 

Meryem Mehtab Hedavend Sirî

 

Lor kadın Meryem Mehtab Hedavend Sirî, Ocak 2026 protestoları sırasında Tahran’da gözaltına alındı. Bir caminin yakılmasıyla ilişkilendirilen Meryem Mehtab Hedavend Sirî, Tahran Devrim Mahkemesi tarafından idama mahkûm edildi. Yargılama sürecinde bağımsız avukata erişiminin engellendiği belirtilen Meryem Mehtab Hedavend Sirî’nin dosyası, temyiz incelemesi için Yüksek Mahkeme’ye gönderildi. Meryem, Evin Cezaevi’nde tutuluyor.

 

Erxewan Fellahî

 

Erxewan Fellahî, ilk olarak Kasım 2022’de “Jin, Jiyan, Azadî” protestoları sırasında babasıyla birlikte gözaltına alındı. “Toplanma ve devlet aleyhine propaganda” suçlamalarıyla 2 yıl hapis cezası verilen Erxewan Fellahî, cezasını tamamlamasının ardından tahliye edildi.

 

Ocak 2025’te yeniden gözaltına alınan Erxewan Fellahî, aylarca istihbarat birimlerine bağlı koğuşlarda tutuldu. İki hâkime yönelik saldırı girişimiyle ilişkilendirilmek istendiği ve zorla ifade vermeye zorlandığı aktarılan Erxewan Fellahî, “muhalif gruplara üyelik ve silahlı faaliyet yoluyla isyan” suçlamasıyla idama mahkûm edildi. Evin Cezaevi’nde tutulan Erxewan Fellahî, idam cezası altındaki 6 kadın arasında 2022 protestolarıyla doğrudan bağlantısı en açık olan isim.

 

Mehnaz Çardolî

 

Mehnaz Çardolî, Ocak 2026 protestoları sırasında nişanlısı Mehdi Nazer ve Nazer’in kız kardeşi Atife Nazer ile birlikte gözaltına alındı. Bir camiye molotofkokteyli atmak, protestolara katılmak ve “ulusal güvenliğe karşı toplanmak”la suçlanan Mehnaz Çardolî, idam cezasının yanı sıra 10 yıl hapse mahkûm edildi. Mehnaz, Evin Cezaevi’nde tutuluyor.

 

İdam cezaları bozuldu, risk sürüyor

 

Kürt kadın Warîşe Muradî, 1 Ağustos 2023’te Merîwan’dan Sine’ye giderken gözaltına alındı. Gözaltına alınırken şiddete uğradığı ve aylarca tek kişilik hücrede tutulduğu belirtilen Warîşe Muradî, PJAK üyeliği iddiasıyla idama mahkûm edildi. Yüksek Mahkeme, Aralık 2025’te soruşturmanın eksik yürütüldüğüne hükmederek idam cezasını bozdu. Yeniden yargılanacak olan Warîşe Muradî hakkında tekrar idam cezası verilmesi riski bulunuyor.

 

Bita Hemmatî de Ocak 2026 protestolarında eşi Muhammed Rıza Mecidî Asl ile birlikte gözaltına alındı. Protestolara katılmak ve slogan atmakla suçlanan Bita hakkında idam ve 5 yıl hapis cezası verildi. Yüksek Mahkeme, dosyada sanıkların bireysel rollerine ilişkin somut delil bulunmadığını belirterek idam cezasını bozdu ve yeniden yargılama kararı verdi.

 

Şerife Muhammedî’nin cezası 30 yıl hapse çevrildi

 

İşçi ve kadın hakları savunucusu Şerife Muhammedî, 5 Aralık 2023’te Reşt’te gözaltına alındı. Örgütlenme faaliyetleri gerekçe gösterilerek “isyan” suçlaması yöneltilen Şerife Muhammedî, Temmuz 2024’te idama mahkûm edildi. Hakkındaki karar önce bozuldu, ardından Şubat 2025’te yeniden idam cezası verildi. Yüksek Mahkeme’nin Ağustos 2025’te onadığı idam cezası, Ekim 2025’te 30 yıl hapse çevrildi. Lakan Cezaevi’nde tutulan Şerife Muhammedî, bu nedenle idam cezası altındaki 6 kadının yer aldığı güncel listede bulunmuyor.

 

110’dan fazla kadın idam edildi

 

İran’daki kadın idamlarına ilişkin veriler, yalnızca siyasi dosyaları veya protestoları değil, tüm suçlama türlerini kapsıyor. İran İnsan Hakları Örgütü’nün verilerine göre 2022’de en az 16, 2023’te 22, 2024’te 31, 2025’te 48 ve 2026’nın ilk 6 ayında en az 9 kadın idam edildi.

 

Eylül 2022’den bu yana idam edilen kadınların sayısının 110’u geçtiği belirtilirken, 2022’nin son aylarına ilişkin ayrıştırılmış veri bulunmadığı için kesin toplam açıklanamıyor.