Kelebeklerden ‘Jin, jiyan, azadî’ye uzanan direniş (3)

  • 09:01 17 Kasım 2026
  • Güncel
Şehriban Aslan
 
AMED - Gülistan Doku ve İpek Er dosyaları üzerinden cezasızlık politikalarını değerlendiren avukat Gulan Çağın Kaleli, soruşturmaların ailelerin ısrarı ve basının takibiyle gündemde kaldığını belirterek, erkek şiddetine karşı örgütlü kadın mücadelesinin önemine dikkat çekti.
 
Kadınların kaybettirilmesi, şüpheli ölümleri ve taciz ile tecavüze uğramalarına ilişkin dosyalarda delillerin zamanında toplanmaması, soruşturmaların yıllarca sürmesi ve yargı süreçlerinde faillere yönelik korumacı yaklaşım, cezasızlığın en somut hâlini gösteriyor. Dêrsim’de 5 Ocak 2020 tarihinde kaybolan Gülistan Doku ve Êlih’te uzman çavuş Musa Orhan’ın tecavüz ederek, intihara sürükleyerek yaşamını yitirmesine neden olduğu İpek Er’e dair dosyalarda kamu görevlilerinin rolü ile devletin failleri nasıl koruduğuna ilişkin tepkiler gündemdeki yerini koruyor.
 
25 Kasım kapsamında hazırladığımız dosyanın üçüncü bölümünde, avukat Gulan Çağın Kaleli ile Gülistan Doku ve İpek Er dosyaları üzerinden cezasızlığın soruşturma aşamasından yargılamaya kadar nasıl yürütüldüğünü, kamu gücünün bu süreçlerdeki rolünü ve örgütlü kadın mücadelesinin adalet arayışına etkisini konuştuk.
 
“Gülistan Doku ve İpek Er olayında şöyle bir ortaklık var: Fail ya da failler zincirinin kendisinde mutlaka kamu görevlileri ya da kamu görevlilerinin yakınları var.”
 
*Gülistan Doku’nun kaybettirilmesi ve İpek Er’in intihara sürüklenmesi ile ilgili dosyalarda, kamu görevlilerinin rolüne ve devlet kurumlarının soruşturma süreçlerine müdahalesine ilişkin ciddi iddialar gündeme geldi. Bu iki dosya birlikte değerlendirildiğinde, devletin kadınlara yönelik suçların aydınlatılmamasındaki ısrarını nasıl değerlendiriyorsunuz?
 
Devletin temel yükümlülüklerinden biri de kadınların yaşamlarına, bedenlerine dönük ihlallerin gerçekleşmesi öncesinde bir koruma yükümlülüğünün olmasıdır. Kendilerini güvenli hissedebilecekleri bir çevrede, iyi hissedebilecekleri bir sosyal ortamda, ekonomik olarak güçlenebilecekleri bir zeminin sağlanması açısından pozitif yükümlülükler dediğimiz yükümlülükleri var. Bunlar yerine getirilmediği gibi aynı zamanda mevcut hâlde hem kadınların yaşamlarına hem bedenlerine dönük temel itibarıyla ortaya çıkan ihlal alanlarında devlet, kendisi faili koruyan bir pozisyon alıyor. Burada şu eleştiriyi hep getiriyoruz: Mevcut yasalar, uluslararası sözleşmelerin kendisi, yurttaşı, kadına yönelik şiddet dosyalarında özne olan kadını korumakla yükümlü olan hükümlerdir. Fakat bunların kim tarafından, nasıl uygulandığı veya uygulanıp uygulanmadığı meselesi bizim açımızdan çok önemlidir.
 
Mesela Gülistan Doku ve İpek Er olayında şöyle bir ortaklık var: Fail ya da failler zincirinin kendisinde mutlaka kamu görevlileri ya da kamu görevlilerinin yakınları var. Normal şartlarda kamu gücü dediğimiz güç, hem pozitif yükümlülüğü yerine getirmek zorunda hem de bir ihlal ortaya çıktığında o aşamadan itibaren failin kendisini etkin bir biçimde soruşturmakla yükümlüdür. Devletin buradaki korumacı yaklaşımının temel noktası, bütün hukuk sistemini kendi erkek egemen kodlarıyla inşa etmesi… Bu kodlar kendini nereden ve nasıl yeniden besliyor dersek; eğer ki failin kendisi, fail zihniyetinin kendisi devlet mekanizması tarafından üretilen cinsiyetçi bakış açısıysa devlet zaten kendi kodlarına geri dönüyor ve faili de koruyor.
 
İki dosya açısından çarpıcı olan, ilk olarak Gülistan Doku dosyasında valinin, vali yardımcılarının, ailelerinin hem fail odağında hem de odağın çeperinde kenetlenmiş bir kamusal gücün olduğunu görüyoruz. Bu kişiler kendi nüfuzlarını çok rahat kullanabilir ve delilleri çok rahat karartabilirler. Soruşturma makamlarının denetiminde ve gözetiminde olması gereken önemli delillere ulaşıp karartabilirler. Ya da kişilere ulaşıp baskıyla, zora dayanan bir şekilde o delilleri karartabilirler. Bu gücü nereden alıyorlar? Kendi kamusal kimlikleri üzerinden alıyorlar.
 
İpek Er örneğinde neydi? Orada Musa Orhan’ın uzman çavuş olmasıydı ve “Devlet benim arkamda” saikiyle hareket etmesiydi. Ki sadece hareket etmesi değil, bunu çok net bir şekilde İpek’in beyanlarında gördük. Devlet görevlisi olmasından kaynaklı ekonomik güç, zor ve baskı gücüyle karşısındakinde bir intiba yaratması, çaresizliğe itmesi… Bunların hepsi aslında devlet karşısındaki yurttaşın çaresizliğini besleyen temel mekanizmalardır. Devletin de bu tür dosyalarda, kadına yönelik şiddet dosyalarında hareketsiz kalmasının sebebi, kendi güç odağını bu olaylar üzerinden yeniden yeniden zemine taşıyor olmasıdır.
 
“Devletin haberinin olmaması, devlet dışında bir organizmanın canlı tutularak yerine geçmesi çok mümkün değil.”
 
*İpek Er dosyasında Musa Orhan’ın hapis cezası almasına rağmen tutuklanmaması, Gülistan Doku dosyasında ise yıllardır hakikatin açığa çıkarılmaması gündemdeki yerini koruyor. Bu örnekler üzerinden cezasızlığın münferit yargı kararlarının ötesinde sistematik bir politikaya dönüştüğü söylenebilir mi?
 
Cezasızlık kültürü Türkiye tarihi açısından eskiye dayanıyor. Devlet, kendi içerisinde ya da topluma mesaj vermek istediği olaylar üzerinden bu kültürü çok besledi ve bir yargı mekanizmasını yönetme biçimi hâline getirdi. Cezasızlık dediğimiz olgu, faillerin yer yer az ceza alması veya hiç ceza almaması gibi anlaşılabilir. Fakat cezasızlık kültürü salt bu değil. Cezasızlık kültürü hem idari hem yargısal hem toplumsal hem de siyasal bütün mekanizmaları ele geçiren, bu mekanizmalar üzerinden kendini var eden ve dolayısıyla insanı çaresiz hissettiren bir kültür hâline geldi. Mesela devlet, 90’larda zorla kaybetmelerde, ağır insan hakları ihlalleri sürecinde kendisini uluslararası normlar karşısında sıkışmış bulduğu bir yerde bunu kabul etmeyip kendisini derin olarak tanımlayan ya da bugün norm dışı diye tanımladığımız güçlere biraz daha atıf yaparak bunları yapmadığını söylüyor. Böyle bir şeyin gerçekliği toplum nezdinde çok karşılık bulmuyor, özellikle ezilen halklar ve kadınlar açısından.
 
Neden karşılık bulmuyor? Özellikle Kürdistan coğrafyasında yaşanan bu ihlallerde, mesela 90’larda zorla kaybettirilmeler, 2013-2015 sürecinden sonra evrilen yoğun özel politikalar, toplumun değişim ve dönüşüm hâllerine bakıldığında devletin baskısı Kürdistan coğrafyasında çok net bir şekilde görülüyor. Yine bunlara bakıldığında devletin haberinin olmaması, devlet dışında bir organizmanın canlı tutularak yerine geçmesi çok mümkün değil. Dolayısıyla devlet dışı değil, tam da devletin içinden; sadece devletin kendisinde açıklayamadığı, görmemeyi, duymamayı tercih edip kendisi dışında bir hayalet yaratarak o hayalete her şeyi tevdi etmesi. O hayalet dediğimiz şey bugün çok canlı bir şekilde bir kültür yarattı, o da cezasızlığı yarattı.
 
Dolayısıyla cezasızlık kültürü kendisini somut olaylarda nasıl gösteriyor? İpek Er ve Gülistan Doku örneklerinden konuşuyoruz. İpek Er dosyasına baktığımızda nitelikli cinsel saldırı suçuna maruz kalan bir kadın, hayatına son verme teşebbüsünde bulunuyor. Ağır bir hastane sürecinden sonra yaşamı sonlanıyor. Fail Musa Orhan, nitelikli cinsel saldırı suçundan 10 yıl ceza alıyor ama tutuklanmıyor. Gerekçesi nedir? Geleceğini olumsuz etkilemesi, kaçma şüphesinin bulunmaması olarak gösterdiler. İkincisi, iyi hâl indirimleri, rıza kavramı, haksız tahrikler gibi. Bunların hepsi tek bir zihinden çıkıyor. Akabinde intihara sürükleme dosyası yıllar sonra açıldı. Bizim yaptığımız suç duyurusu hareketsiz bırakıldı. İntihara sürükleme dosyası neticesinde beraat eden bir Musa Orhan var. Beraat hükmünü bir kenara koyuyorum ama ceza almış olduğu dosya üzerinden değerlendirdiğimizde şu an Musa Orhan’ın tutuklanmasını gerektirmeyen bir durum yok. Musa Orhan istediği zaman kaçabilir. Mesela cezayla sınırlı değil, yargılanma sürecinin de cezasızlık kültürünü nasıl örgütleyebildiğini görebildik.
 
Gülistan Doku’nun dosyasında bugün kimi hareketlenmelerin olması önemlidir. Tabii dosya nasıl hareketlendi, ona bakmak lazım. Sizler gibi çok emek harcayan basın emekçilerinin çabasıyla ciddi bir gündem oluştu. Ailenin yoğun bir ısrarı oluştu. Yargı mekanizmaları kendi kendine harekete geçmedi. İpek Er’de de harekete geçmeyecekti. İpek Er suç duyurusunda bulunmak için Batman’a gittiğinde Siirt’e gönderildi. Siirt, Batman’a gönderdi. Cinsel saldırıya uğramış bir kişiyi sürekli götürüp getiren bir yargısal mekanizma vardı. Cezasızlık kültürünün nüveleri orada başladı. Gülistan Doku’da olayın gerçekleşmesinin üzerinden altı yıl geçtikten sonra çok büyük bir lütufmuş gibi Adalet Bakanı kalktı, “Sonu nereye giderse gitsin bu işin peşini bırakmayacağız” dedi. Peki, geçen altı yıl ne olacak? Bilhassa cinsel saldırı dosyalarında ya da şüpheli ölümlerde bizim esas olarak altını çizdiğimiz ilk 48 saat çok kritiktir. Orada harekete geçmeniz gerekiyor. Mevcut olan çok temel delilleri toplamadığınız müddetçe aradan yıllar geçtiğinde iğneyle kuyu kazar gibi bölük pörçük delilleri toplamaya çalışırsınız. Elinizde olan delillerde failin esas olarak alması gereken cezayı almamasını sağlar. Dolayısıyla bunların her biri, yargı mekanizmasının devletle olan iç içeliği ve bunun topluma verdiği mesaj, birbirini besleyen mekanizmalardır.
 
“Musa Orhan’ın söylediği gibi, ‘Arkamda devlet var. Ben devletim, sen yalnızsın’ cümlesi çok şey anlatıyor. Devletin verdiği bütün güçle birlikte karşı tarafa bir mesaj veriyor.”
 
*Kadınların şüpheli ölümlerinde, kaybedilme vakalarında ve tecavüz dosyalarında sıklıkla karşılaşılan delil toplama eksiklikleri, soruşturmaların uzaması ve faillerin tutuksuz yargılanması nasıl bir cezasızlık zemini yaratıyor? Bu uygulamaların kadınların yaşam hakkı ve adalete erişimi açısından sonuçları nelerdir?
 
Delillerin toplanması çok önemli çünkü yargı sistemi kimi dosyalarda çok teknik ilerlerken kimi dosyalarda kendisine bırakılan o yorum kabiliyetini çok rahat kullanabiliyor. Saydığınız dosyalarda yargı mekanizmalarının faili ne kadar o vicdani kanaatle koruduğunu gördüğümüz için delillerin toplanmasını çok önemsiyoruz. Bunun farkındalığıyla hareket eden bir mekanizma varsa failin gerçekten gereken cezayı almamasının önünde bir engel yok. Ama o kadar hareketsiz kalan, faili koruma odaklı bir yargı pratiği var ki dosyaları sürüncemede bırakıyor. Maruz kalanın ailesi, avukatları, yakınları harekete geçmediği sürece bir şekilde o dosyalar sürüncemede bırakılıyor. Gülistan Doku ve İpek Er örneğindeki gibi.
 
Yargı mekanizmasının, kim olduğuna bakmaksızın bu tür olaylarda hızla harekete geçmesi gerekirken ancak kamuoyunda infial yaratıldığında harekete geçtiğini görüyoruz. Musa Orhan’ın söylediği gibi, “Arkamda devlet var. Ben devletim, sen yalnızsın” cümlesi çok şey anlatıyor. Devletin verdiği bütün güçle birlikte karşı tarafa bir mesaj veriyor. Dolayısıyla burada yargının, ne kadar mümkündür bilinmez ama biraz daha bağımsız bir yerde kendisini konumlandırarak çok hızlı hareket etmesi gerekiyor. Aksi takdirde ya takipsizlik kararları ya göstermelik yargılamalar başlıyor ya da bu yargılamaların sonucunda iyi hâl indirimleriyle failler, cezasızlık kültürüyle hak ettikleri cezayı almıyor.
 
“Yargı bağımsızlığını ve tarafsızlığını koruyamadığı için toplumda çok ciddi bir hareketlilik var.”
 
*Gülistan Doku ve İpek Er için yürütülen adalet mücadelesi, aynı zamanda kadınların hakikati açığa çıkarma ve cezasızlığa karşı mücadele etme iradesini ortaya koyuyor. Devletin sorumluluğunun açığa çıkarılması, faillerin hesap vermesi ve benzer suçların önlenmesi için hangi hukuki ve toplumsal mekanizmaların işletilmesi gerekiyor?
 
Kendisini tarafsız ve bağımsız bir yerde konumlandırabilen, soruşturmayı yürüten savcılara ihtiyacımız var. Söylediğimizde savcılar hiçbir etki altında kalmadıklarını iddia edebilir. Fakat hayattaki karşılığı ya da gerçek bu değil. İkincisi, bir kararı veren mahkeme heyetinin ciddi bir bilinç seviyesinin olması gerekiyor. Mahkeme heyetlerinin ya da yargı mekanizmalarının artık sivil toplum örgütlerinin dosyalara müdahilliğinin önünü açması gerekiyor. Sadece Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı dışındaki müdahillik talepleri neredeyse kabul edilmiyor. Kabul edilen de daha sonra itiraz neticesinde kaldırılabiliyor. Bu alanda daha donanımlı, uzman ve örgütlü olabilen örgütlerin de yargı süreçlerine çok daha aktif katılabilmesinin önünün açılması gerekiyor.
 
Ayrıca yargı toplumdan bağımsız olamaz, bunun farkında olmamız gerekiyor. Yargı bağımsızlığını ve tarafsızlığını koruyamadığı için toplumda çok ciddi bir hareketlilik var. Toplum ne istiyor ve ne görmek istiyor, onu da görmek zorundadır. Hukuk dediğiniz şey bir fiili çözmez. Hukuk dediğimiz şey aynı zamanda toplumsal ilişkileri de düzenleyen bir yerde durmalıdır. Mesela Gülistan Doku sadece Gülistan Doku ve failler arasında gerçekleşen bir olay değil. Yine İpek Er olayı da aynı şekilde. Bunun ciddi bir toplumsal yansıması, etkisi var.
 
“Örgütlülük ne kadar büyürse erkek şiddeti de bir o kadar geriler.”
 
*Bu noktada örgütlü kadın mücadelesinin rolünü nasıl değerlendiriyorsunuz?
 
Kadın örgütlülüğünün önemi, üzeri örtülmek istenen erkek şiddetine karşı çok ciddi bir itirazdır. Şu açıdan güven vermeli kadınlara: Baskı ve tahakküm ne kadar artıyorsa onun karşılığında çok güçlü bir kadın örgütlenmesi gelmeli. Kadınlar kendilerini kocaman devlet ve yargı mekanizması karşısında güçsüz hissetmemelidir. Bir şiddet vakasında basının bu durumu haber yapması, bu haberle birlikte avukatların harekete geçmesi, ailenin bu birliktelikten güç alarak failin peşini bırakmaması, adaletin karşısında bir hesap verebilme konumuna getirebilmesi için bir cesaretinin olması. Kadın örgütlülüğü aynı zamanda birinin yerine söz söyleyen değil. Sözü kurduğu kişiyi de kendi içerisine katan, onu da örgütleyen ve bu şekilde büyüyen bir örgütlülükten bahsediyoruz. Bu örgütlülük ne kadar büyürse erkek şiddeti de bir o kadar geriler. Böylelikle kadınların kendilerini ifade edebilecekleri, daha güçlü hissedebilecekleri olanak ve ortamları sağlayan bir örgütlülük inşa edilebilirse yaşamın şiddetten çok daha hızlı arınacağına inanıyorum.